This site offers materials from Bende, Katavi Region, Tanzania
IRC & LingDy 2 ILCAA, Tokyo University of Foreign Studies

Unit 9

Suula jya mkenda

Mwaka ghwa Sibhende /Mwaka wa Kibende

Mwaka ghwa Sibhende ghukoosumbula mwensi ghwe ekumi. Twaghwita ti “Mulungwe” isipisibhwa na nfula. Ghoogho mwensi hobhakoolifinda bhantu, kukokoolela no kulima. Hakubhe nfula jisange bhaakahwa kukookolela no kulima.

Mwensi ghwe ekumi na bhumwi nfula jyaja kughwa. Twaghwita ti “Mutusyo.” Haaho bhantu hobhakoolifinda kulima kila mbuto jyakobhwele. Hasa nkana fisaka ne nsunko jya faamu.

Mwensi ghwe ekumi na bhubhili kubhuhela mpaka ghwa bhubhili, kubha noolikulima fisaka, bhaafiitako “Malyang’ombe.” Jyejo ni ninga jya kulima filumbu ne mihogho no kwihila.

Mwensi ghwa bhutatu twaghwitako “Kasonfi.” Muda ghwa nfula singi. Mwensi ghwa bhune ni “Nsongole.” Bhwasi bhwahwa kusongola. Mwensi ghwa bhune kubhuhela kukooghwa nfula jya kubhuhela. Twajiita ti “Sonfwe lwighala nsila.” Mwensi ghwa bhutaanu “Iikokola nsofi.” Mwensi ghwa mukaagha mpaka ghwa ndwi “Luheehi.” Gho ninga jya mpeho. Mwensi ghwa munaane “Malenfya nembo.” Jindi myaka jikooghwe nfula. No mwensi ghwa kenda twaghwite “Iibhambala” ao “Mutwe ghwa Mulungwe.”

Jyejo gho myensi jya Sibhende bhojili. Kubha ghwahensa kusolongola, kila mwensi no mulimo ghwaje. Maghambo ni mengi. Iidafutaali lyabhumbika.

Mwaka wa Kibende unaanza mwezi wa kumi. Tunauita “Mulungwe” yaani kabla ya mvua. Katika mwezi huu watu wanakazana kuandaa mashamba na kulima ili mvua iwakute wamemaliza kupalilia na kulima.
Mwezi wa kumi na moja mvua inaanza kunyesha. Tunauita “Mutusyo.” Hapo watu ndipo hukazana kupanda kila mbegu wanayoweza. Hasa mahindi na tumbaku.
Mwezi wa kumi na mbili mwishoni mpaka wa pili, kama unalima mahindi wanayaita “Malyang’ombe .” Huo ni muda wa kulima viazi, mihogo na kupalilia.
Mwezi wa tatu, tunauita “Kasonfi.” Ni kipindi cha mvua nyingi. Mwenzi wa nne ni “Nsongole.” Yaani majani yameisha kuota. Mwezi wa nne mwishoni kunapiga mvua ya mwisho mwisho. Tunaiita “Sonfwe kufunga njia.” Mwezi wa tano ni “Iikokola nsofi.” Mwezi wa sita mpaka wa saba “Luheehi.” Ndiyo muda wa baridi. Mwezi wa nane ni “Malenfya nembo.” Miaka mingine hunyesha mvua. Na mwezi wa tisa tunauita “Ibhambala” au “Mutwe ghwa Mulungwe.”
Hiyo ndiyo miezi ya Kibende ilivyo. Kama ukitaka kuchambua, kila mwezi una kazi yake. Maneno ni mengi. Daftari litajaa.

Maghambo mahya /Msamiati

bhuhela	mwisho
-bhulukusya	-dondosha matunda, mbuto n.k.
bhwasi	majani
-ghwa	-kunyesha mvua, -dondoka
-hinda	-tanda
-hisyunkana	-pishana
-ifinda	-kazana
-jighala	-kinga
-kokoolela	-andaa shamba
-lemba	-ficha, -danganya
nfula	mvua
-songola / -bhalanghula	-chambua
-moola	-ng’oa

Myensi jya Sibhendej / Miezi ya Kibende

10	Mwensi ghwe ekumi	Mulungwe
11	Mwensi ghwe ekumi na bhumwi	Mutusyo
12	Mwensi ghwe ekumi na bhubhili	Malyang'ombe
1	Mwensi ghwe kwanza
2	Mwensi ghwe bhubhili
3	Mwensi ghwe bhutatu	Kasonfi
4	Mwensi ghwe bhune	Nsongole / Sonfwe lwighala nsila
5	Mwensi ghwe bhutaano	Iikokola nsofi
6	Mwensi ghwe mukaagha	Luheehi
7	Mwensi ghwe ndwi	Luheehi
8	Mwensi ghwe munaane	Malenfya nembo
9	Mwensi ghwe kenda	Iibhambala / Mutwe ghwa Mulungwe

Mulungwe		Iisyubhe ekali likoobha mwensi ghwe ekumi.
		Jua kali ambalo huwa wakati wa mwezi wa kumi.
Mutusyo		Bhojikoosumbula nfula kughwa.
		Mwanzo wa kunyesha mvua.
Malyang’ombe		Fisaka fya kubhuhela na nfula. Mabhwasi ghajitilwe ti “Lulele,” ao musimu.
		Mahindi ya mwisho wa mvua. Aina fulani ya majani yaitwayo “Lulele,” au mzimu fulani.
Kasonfi		Nfula jikooghwa jilondekeene jya heehi no kubhuhela bhwa nfula.
		Mvua ya mfululizo inyeshayo karibu na msimu wa mvua kwisha.
Nsongole		Muda ghwa bhwasi bhwaja kutula.
		Muda wa majani kukaribia kuchanua.
Sonfwe lwighala nsila		Mabhwasi ghakoosangana munsila ghaajiighala ghaahisyunkeene kunfula sya mwensi ghwa bhune.
		Majani yafungayo njia upande wa kulia na kushoto wakati wa mvua za mwezi wa nne.
Iikokoola nsofi		Nfula jya kubhuhela na kusogho jikooghwa jilikubhulukusya mbuto sya bhwasi.
		Mvua za mwisho wa masika ambazo hunyesha na kudondosha mbegu fulani za majani ziitwazo “Nsofi.”
Luheehi		Mpeho nkali jikoobha mwensi ghwa mukaagha no ghwa ndwi.
		Baridi kali wakati wa mwezi wa sita na wa saba.
Malenfya nembo		Nfula jikooghwa sihwa sya mwensi ghwa munaane, kundi fiti fyaja kulemba maanyi.
		Wakati wa mvua za vuli ambazo hunyesha mwezi wa nane na kuchipusha majani ya miti.
Iibhambala		Iisyubhe ekali likoobha mwensi ghwa kenda.
		Jua kali la mwezi wa tisa.